August 06, 2026 - 92 views
5 жніўня 1772 года - роўна 254 гады таму, адбылася падзея, якая назаўсёды змяніла палітычную карту Усходняй Эўропы.
Расійская імперыя, Прусія і Аўстрыя падпісалі канвенцыю аб Першым падзеле Рэчы Паспалітай. Тры суседнія манархіі цынічна дамовіліся паміж сабой і адарвалі значныя тэрыторыі ў адной з найбуйнейшых дзяржаў рэгіёна.
Для мільёнаў жыхароў, змяніўся ўвесь лад жыцця: законы, сістэма ўлады і культурнае асяроддзе. Асабліва драматычна гэтыя змены адбіліся на ўсходніх землях Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ). На землях, якія акупавала Расея.
Землі, адарваныя ад Вялікага Княства Літоўскага
У выніку падзелу 1772 года Расійская імперыя захапіла ўсходнюю частку ВКЛ, у тым ліку землі Віцебскага і Мсціслаўскага ваяводстваў.
Тут важна памятаць гістарычны кантэкст: Смаленск і Смаленская зямля - старажытны цэнтр ВКЛ на ўсходзе - былі захопленыя і акупаваныя Маскоўскай дзяржавай яшчэ стагоддзем раней (у выніку вайны 1654–1667 гадоў.
Аднак заходнія тэрыторыі сучаснай Смаленшчыны, уключаючы Веліж, Невель, Шумячы, Хіславічы, Манастыршчыну) заставаліся неад'емнай часткай ВКЛ аж да 1772 года.
У склад Віцебскага ваяводства ўваходзілі, у прыватнасці, Веліж і Невель. А Мсціслаўскае ваяводства ахоплівала тэрыторыі, якія сёння складаюць Шумяцкі, Хіславіцкі і Манастыршчынскі раёны. Гэта былі землі ВКЛ са сваёй прававой традыцыяй, разгалінаванай сеткай мястэчак, замкаў і багатай шматвяковай культурнай спадчынай.
1772 год: крах ранейшага парадку і імперская прымусовая ўніфікацыя
Пераход пад уладу Санкт-Пецярбурга запусціў працэс знішчэння ўнікальнай прававой і палітычнай прасторы, якая фармавалася стагоддзямі.
На змену традыцыйнаму самакіраванню і Статуту ВКЛ - аднаму з найбольш перадавых прававых кодэксаў Эўропы свайго часу - прымусова насаджаліся імперскія законы і бюракратычная сістэма.
Грамадзянскія свабоды гарадоў саступалі месца жорсткай імперскай вертыкалі ўлады.
У наступныя дзесяцігоддзі ўлады распачалі планамернае знішчэнне Уніяцкай (Грэка-каталіцкай) царквы, да якой належала пераважная большасць мясцовага насельніцтва (аж да яе поўнай ліквідацыі ў 1839 годзе). Гэта стала пачаткам татальнай русіфікацыі краю.
Як гэтыя землі апынуліся ў складзе Смаленшчыны
Гісторыя адміністрацыйнага перакройвання не спынілася ў XVIII стагоддзі. У XX стагоддзі адбыўся новы этап адарвання тэрыторый.
Савецкае перакройванне (1919–1929-я гады). Пры абвяшчэнні БССР у 1919 годзе гэтыя тэрыторыі ўваходзілі ў яе склад, аднак Масква на працягу 5 гадоў, ўключыла іх у склад РСФСР. Пазней, у працэсе "ўзбуйнення БССР" (1924 і 1926 гадоў), цэнтральная ўлада была вымушаная вярнуць частку Віцебшчыны і Магілёўшчыны. Аднак Веліжскі і Невельскі край, а таксама ўсходнія часткі Мсціслаўшчыны (Шумячы, Хіславічы, Манастыршчына) былі адрэзаныя ад Беларусі і замацаваныя за Смаленскай вобласцю РСФСР.
Фактычна адбылася чарговая адміністрацыйная анексія: межы былі перасунутыя ўнутры адзінай савецкай імперыі, адарваўшы спрадвечныя беларускія землі ад іх натуральнага нацыянальнага і гістарычнага ядра.
Менавіта таму сёння Веліж, Шумячы, Хіславічы і Манастыршчына ўспрымаюцца шмат кім, выключна праз прызму сучаснага адміністрацыйнага падзелу Расійскай Федэрацыі. Але цяперашняя мяжа - гэта не "гістарычная дадзенасць", а толькі вынік імперскіх перакройванняў.
Гісторыя нашых земляў значна глыбейшая і старажытнейшая за падзеі 1772 года і савецкія адміністрацыйныя пастановы.
Яна працягвае жыць: у захаванай планіроўцы мястэчак, архітэктуры касцёлаў і старажытных храмаў;
у тапаніміцы - назвах рэк, вёсак і ўрочышчаў;
у архіўных дакументах, метрычных кнігах і мясцовай гаворцы;
у гістарычнай памяці пра тое, што гэтыя землі стагоддзямі былі часткай эўрапейскай палітычнай і прававой прасторы Вялікага Княства Літоўскага.
Першы падзел Рэчы Паспалітай сілай адарваў гэтыя землі, а савецкі рэжым завяршыў іх адміністрацыйнае адчужэнне. Але глыбокую гістарычную і нацыянальную ідэнтычнасць краю немагчыма выкрасліць ніводным указам.
Карты змяняюцца, імперыі распадаюцца, але памяць пра тое, якой была гістарычная прыналежнасьць гэтых земляў, застаецца.
Рэдакцыя Радыё Свабодны Смаленск
06.08.2026
Comments(0)