Днямі грамадскасць ускалыхнула навіна: улады рыхтуюць чарговую маштабную «Ð·Ð°Ñ‡Ñ‹ÑÑ‚ку» Дзяржаўнага спіса гісторыка-культурных каштоўнасцей. Пад нож могуць пайсці шляхецкія сядзібы, палацы Радзівілаў, старадаўнія гаспадарчыя пабудовы Ñ– помнікі эпохі Вялікага Княства Літоўскага Ñ– Рэчы Паспалітай.

Схема, здаецца, простая: спачатку аб'ект гадамі даводзяць да разбурэння бяздзеяннем Ñ– занядбанасцю, потым пазбаўляюць ахоўнага статусу  Ñ– нарэшце з'явіўся фармальны «Ð·Ð°ÐºÐ¾Ð½Ð½Ñ‹» шлях для яго знішчэння.
Але за сухімі чыноўніцкімі цыркулярамі і справаздачамі хаваецца не проста бюракратычны цынізм. За гэтым адчуваецца значна глыбейшы страх - страх перад уласнай гісторыяй, перад спадчынай, якая не ўпісваецца ў зручныя афіцыйныя схемы, перад каранямі, якія нагадваюць: гісторыя Беларусі пачалася не ў 1917 годзе і не разам з прыходам савецкай улады.
І гэты страх жыве не толькі ў высокіх кабінетах Мінска. Ён закранае лёсы канкрэтных людзей - тых, хто спрабуе аднавіць сувязь паміж пакаленнямі і вярнуць памяці тое, што з яе намагаюцца сцерці.

Гісторыя Сяргея Фралова: капліца, якой спалохалася ўлада

Пра тое, як дзяржаўная машына змагаецца з гістарычнай памяццю на месцах, сведчыць жывая Ñ– вельмі паказальная гісторыя Сяргея Фралова  Ð½Ð°ÑˆÑ‡Ð°Ð´ÐºÐ° славутага шляхецкага роду Бонч-Асмалоўскіх.

«Ð¯ з'яўляюся нашчадкам роду Бонч-Асмалоўскіх. Летам 2018 года мы, нашчадкі, захацелі пабудаваць у вёсцы Асмаловічы, што пад Клімавічамі, невялікую каплічку. Калісьці там стаяла вялікая ўніяцкая царква, але яна была знішчана расійскімі ўладамі. Сёння ад яе застаўся толькі падмурак.
Мы вельмі добра разумелі, што пабудаваць каталіцкую каплічку на ўсходзе Магілёўскай вобласці нам, хутчэй за ўсё, не дазволяць. Таму вырашылі пайсці на кампраміс і пачаць з праваслаўнай капліцы.

Дамовіліся са святарамі - яны, дарэчы, былі толькі „за“. Правялі сход жыхароў вёскі, якія таксама нас горача падтрымалі. Грошы на будаўніцтва Ñž нас былі, працоўныя рукі - таксама.
Застаўся апошні крок - размова з мясцовай уладай. І вось тут нас чакала глухая сцяна непаразумення.
Нам катэгарычна адмовілі Ñž дазволе на будаўніцтва капліцы Ñž гонар роду Бонч-Асмалоўскіх. Мясцовыя чыноўнікі сказалі: „Вам дастаткова Ñ– памятнага знака, які там стаіць“.
Мясцовай уладзе проста стала страшна.
Дарэчы, у некалькіх кіламетрах ад месца, дзе мы хацелі пабудаваць каплічку, знаходзяцца каталіцкія могілкі Бонч-Асмалоўскіх. Калі я быў дзіцём, там яшчэ хоць нешта заставалася - можна было прачытаць надпісы на крыжах і надмагіллях. Сёння там знішчана практычна ўсё.
Улада банальна баіцца каталіцтва і шляхецкай спадчыны. І гэта пры тым, што род Бонч-Асмалоўскіх гістарычна звязаны з заснаваннем саміх Клімавіч.
Вось такая гісторыя. Таму пакуль мы можам толькі берагчы Ñ– перадаваць гэтыя звесткі наступным пакаленням, каб яны аднойчы змаглі аднавіць тое, што было знішчана, - гісторыю нашай краіны».

 Ð§Ð°Ð¼Ñƒ яны баяцца каменю Ñ– праўды?

Выпадак з родам Бонч-Асмалоўскіх у Асмаловічах - гэта не проста асобная гісторыя аднаго роду. Гэта паказальны прыклад таго, як ставяцца да гістарычнай памяці там, дзе яна не адпавядае патрэбнай уладзе карціне мінулага.
Чаму чыноўнікі спалохаліся звычайнай капліцы, якую нашчадкі былі гатовыя пабудаваць за ўласныя сродкі і пры падтрымцы мясцовых жыхароў?

1. Страх перад уласнай шляхецкай гісторыяй.
У межах цяперашняй ідэалагічнай мадэлі шляхецкая спадчына нярэдка падаецца як нешта «Ñ‡ÑƒÐ¶Ð¾Ðµ» Ñ– варожае. Але прызнаць, што гісторыя Клімавічаў Ñ– навакольных земляў мае глыбокія шляхецкія карані, - значыць прызнаць, што мінулае Беларусі было значна больш складаным, еўрапейскім Ñ– разнастайным, чым гэта дазваляюць сённяшнія спрошчаныя схемы.

2. Страх перад іншай культурнай і рэлігійнай традыцыяй.
Каталіцкая і ўніяцкая спадчына ўсходняй Беларусі - гэта частка нашай гісторыі, падабаецца гэта камусьці ці не.

Знішчаныя могілкі, занядбаныя храмы і забароненыя ініцыятывы па ўшанаванні памяці продкаў становяцца часткамі аднаго ланцуга - ланцуга паступовага выцяснення з грамадскай памяці ўсяго, што нагадвае пра шматвяковую еўрапейскую гісторыю гэтых земляў.

3. Недавер да незалежнай ініцыятывы.
Улада прывыкла, што гістарычнай памяццю распараджаецца сама: што захоўваць, што забываць Ñ– што лічыць «Ð¿Ñ€Ð°Ð²Ñ–льнай» гісторыяй. Калі ж людзі самі аб'ядноўваюцца, хочуць ушанаваць памяць уласных продкаў, гэта ўжо некантраляваны працэс. А ўсё некантраляванае для бюракратычнай сістэмы выглядае як патэнцыйная пагроза.

Занатоўка на будучыню: памяць не знесці бульдозерам

Сёння чыноўнікі могуць зняць ахоўны статус са старадаўняй сядзібы, забараніць будаўніцтва капліцы, занядбаць старыя могілкі або спісаць у «Ð½ÐµÐ¿Ñ€Ñ‹Ð´Ð°Ñ‚ныя» помнікі, якія стагоддзямі захоўвалі памяць пра нашых продкаў.

Яны могуць знішчыць камень.

Могуць разбурыць сцены.

Могуць сцерці надпіс з надмагілля.

Але значна цяжэй знішчыць саму памяць.

Яна захоўваецца Ñž сямейных архівах, старых фотаздымках, дакументах, кнігах Ñ–  Ð½Ð°Ð¹Ð¿ÐµÑ€Ñˆ  Ñƒ людзях, якія памятаюць свае карані Ñ– не дазваляюць перапісаць Ñ–Ñ… гісторыю.
Таму сёння наша задача - захаваць кожнае імя, кожны падмурак, кожны дакумент і кожную гісторыю, якую яшчэ можна выратаваць.
Каб заўтра, калі сённяшнія забароны, страх і бюракратычная ўпэўненасць у сваёй вечнасці застануцца ў мінулым, нашы дзеці і ўнукі маглі вярнуць на карту Беларусі тое, што з яе намагаліся сцерці.
Бо гісторыю можна разбурыць бульдозерам, але нельга знесці памяць народа.

Рэдакцыя Радыё Свабодны Смаленск
17.08.2026