Што насамрэч азначала 17 верасня для Беларусі  Ñ– чаму гісторыя Мсціслава Ñ– Шумяч паказвае, што выбар мясцовага насельніцтва мог быць зусім не такім, як яго пазней прадставіла савецкая прапаганда

17 верасня 1939 года - адна з тых дат, на якія беларусам варта глядзець не толькі праз прызму савецкай і паслясавецкай школьнай гісторыі.

Для Масквы гэта быў «Ð²Ñ‹Ð·Ð²Ð°Ð»ÐµÐ½Ñ‡Ñ‹ паход Чырвонай арміі». Для польскай гістарычнай памяці - савецкая агрэсія Ñ– пачатак акупацыі ўсходніх тэрыторый Другой Рэчы Паспалітай. У беларускім афіцыйным наратыве дата сёння называецца Днём народнага адзінства.

Але ёсць пытанне, якое значна радзей задаецца:

а чаго хацелі самі людзі, якія жылі на гэтых землях?

І тут гісторыя становіцца значна складанейшай.

Бо беларусы не былі адзінай палітычнай масай, якая марыла толькі пра адзін і той жа варыянт будучыні. Сярод іх існавалі розныя нацыянальныя, сацыяльныя і палітычныя праекты - ад беларускай дзяржаўнасці да аўтаноміі, ад арыентацыі на Польшчу да савецкага праекта.

І менавіта таму 17 верасня 1939 года варта разглядаць не толькі як змену дзяржаўнай мяжы.

Гэта быў момант, калі будучыня значнай часткі Беларусі была вырашана ваенным шляхам і без рэферэндуму, на якім жыхары гэтых зямель маглі б свабодна выказаць сваю волю.

Не ўсе ўсходнія беларусы хацелі ў СССР

Савецкая гістарыяграфія стварыла вельмі простую карціну.

Нібыта заходнія беларусы знаходзіліся пад польскім «Ð¿Ð°Ð½ÑÐºÑ–м прыгнётам», чакалі Чырвоную армію як вызваліцельніцу, а пасля 17 верасня адбылося натуральнае «ÑžÐ·'яднанне беларускага народа».

Але рэальнасць была значна складанейшай.

Так, польская палітыка ў дачыненні да беларускага насельніцтва мела сур'ёзныя праблемы. Былі канфлікты вакол школы, мовы, зямлі, нацыянальных правоў і палітычнага прадстаўніцтва.

Але непрыманне часткай беларусаў польскай палітыкі зусім не азначала аўтаматычнай падтрымкі далучэння да СССР.

І гэта прынцыпова важная рэч.

Трэба таксама памятаць, што Ñž 1918–1920-я гады яшчэ не было таго дзяржаўнага беларуска-савецкага парадку, які пазней стаў здавацца «Ð²ÐµÑ‡Ð½Ð°Ð¹ рэальнасцю». Межы мяняліся, існавалі розныя праекты беларускай дзяржаўнасці, ішла вайна, адбывалася барацьба паміж бальшавікамі, палякамі Ñ– беларускімі нацыянальнымі сіламі.

І ў гэтай сітуацыі частка мясцовага насельніцтва сапраўды магла бачыць сваю будучыню ў сувязі з Польшчай.

Мсціслаў: горад, які папрасіў Пілсудскага

Адзін з найбольш цікавых прыкладаў - Мсціслаў.

Сёння гэта горад у Магілёўскай вобласці Беларусі. Але яго гісторыя значна старэйшая за сучасныя дзяржаўныя межы.

Мсціслаў уваходзіў у склад Вялікага Княства Літоўскага, пазней стаў цэнтрам Мсціслаўскага ваяводства Рэчы Паспалітай. У 1634 годзе атрымаў магдэбургскае права.

Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе горад апынуўся ў складзе Расійскай імперыі.

А праз амаль паўтара стагоддзя, у 1919 годзе, Мсціслаў зноў апынуўся ў цэнтры пытання: у якой дзяржаве яму быць?

І тут ёсць вельмі важны дакументальны сюжэт.

Паводле матэрыялу «Rzeczpospolita wirtualna», у 1919 годзе горад Мсціслаў накіраваў Юзафу Пілсудскаму петыцыю з просьбай аб далучэнні да Рэчы Паспалітай. 

Гэта надзвычай цікавы факт.

Бо ён разбурае простую схему, паводле якой насельніцтва ўсходняй Беларусі нібыта не магло ўяўляць сябе па-за расійскай або савецкай палітычнай прасторай.

Варта, аднак, быць дакладнымі: петыцыя Мсціслава не азначае, што ўсе жыхары Мсціслаўшчыны хацелі жыць у Польшчы. Яна сведчыць пра існаванне такой пазіцыі і пра тое, што яна была аформлена ў выглядзе афіцыйнага звароту.

А гэта ўжо вельмі важны гістарычны факт.

І не толькі Мсціслаў

Яшчэ больш цікавая гісторыя звязана з Шумячамі.

У 1919 годзе жыхары Шумяч, таксама звярталіся да Юзафа Пілсудскага з просьбай аб далучэнні да Польшчы.

Гэты эпізод асабліва важны сёння, таму што Шумячы знаходзяцца ўжо па іншы бок мяжы - у Смаленскай вобласці.

Але ў той час гэта была Мсціслаўшчына, гістарычная частка Магілёўскай зямлі.

Іншымі словамі, у 1919 годзе людзі з тэрыторыі, якая сёння лічыцца Расіяй, разглядалі магчымасць дзяржаўнай сувязі з Польшчай.

Гэта не трэба ператвараць у доказ таго, што «ÑžÑÐµ жыхары Шумяч хацелі Ñž Польшчу». Для такога сцвярджэння патрэбныя поўныя спісы падпісантаў, склад дэлегацыі, кантэкст стварэння звароту Ñ– іншыя дакументы, але мы пакуль яго не маем.

Але сам факт такога звароту паказвае галоўнае:

будучыня гэтых зямель у 1919 годзе напэўна яшчэ не была цалкам вызначаная Масквой.

А што было з беларускай дзяржаўнасцю?

Тут узнікае яшчэ больш непрыемнае для спрошчанай гісторыі пытанне.

У 1918 годзе была абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка.

Яна ахоплівала ў тым ліку Магілёўскую і Смаленскую губерню - а значыць і Шумячы, Мсціслаўшчыну ды іншыя тэрыторыі, якія сёння падзеленыя паміж Беларусью і Расіяй.

У 1919 годзе была створана Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі, але ўжо ў студзені таго ж года значная частка Віцебскай, Магілёўскай і Смаленскай губерняў была выведзена са складу гэтай рэспублікі пад расійскае кіраванне.

Гэта вельмі важны момант для разумення далейшай гісторыі.

Сучасная беларуска-расійская мяжа на ўсходзе не з'яўляецца нейкай спрадвечнай мяжой паміж двума народамі.

Яна фарміравалася ў выніку адміністрацыйных рашэнняў савецкай улады.

Шумячы - адзін з яскравых прыкладаў.

А дзе тут 17 верасня 1939 года?

Менавіта тут і знаходзіцца галоўнае пытанне.

23 жніўня 1939 года Германія і СССР падпісалі пакт Молатава - Рыбентропа з сакрэтным пратаколам аб размежаванні сфер уплыву ва Усходняй Еўропе.

1 верасня Германія напала на Польшчу.

А 17 верасня Чырвоная армія перайшла савецка-польскую мяжу Ñ– ўвайшла на тэрыторыю Другой Рэчы Паспалітай. Савецкія ўлады тлумачылі свае дзеянні неабходнасцю «Ð°Ð±Ð°Ñ€Ð¾Ð½Ñ‹» беларусаў Ñ– ўкраінцаў Ñ– сцвярджалі, што польская дзяржава нібыта ўжо перастала існаваць. Польскі бок вайну СССР фармальна не аб'яўляў. 

Сёння польскі Інстытут нацыянальнай памяці характарызуе гэтыя падзеі як савецкую агрэсію супраць Польшчы, якая пачалася Ñž адпаведнасці з дамоўленасцямі сакрэтнага пратакола пакта Молатава - Рыбентропа. 

Але для нас важна яшчэ адно.

Ніхто не спытаў жыхароў Заходняй Беларусі, у якой дзяржаве яны хочуць жыць, не было  Ñ€ÑÑ„ерэндуму.

Не было магчымасці свабодна выбраць паміж Польшчай, беларускай дзяржаўнасцю, савецкай Беларусью.

Спачатку прыйшÐ&ra