September 17, 2026 - 776 views
Што насамрэч азначала 17 верасня для Беларусі і чаму гісторыя Мсціслава і Шумяч паказвае, што выбар мясцовага насельніцтва мог быць зусім не такім, як яго пазней прадставіла савецкая прапаганда
17 верасня 1939 года - адна з тых дат, на якія беларусам варта глядзець не толькі праз прызму савецкай і паслясавецкай школьнай гісторыі.
Для Масквы гэта быў «вызваленчы паход Чырвонай арміі». Для польскай гістарычнай памяці - савецкая агрэсія і пачатак акупацыі ўсходніх тэрыторый Другой Рэчы Паспалітай. У беларускім афіцыйным наратыве дата сёння называецца Днём народнага адзінства.
Але ёсць пытанне, якое значна радзей задаецца:
а чаго хацелі самі людзі, якія жылі на гэтых землях?
І тут гісторыя становіцца значна складанейшай.
Бо беларусы не былі адзінай палітычнай масай, якая марыла толькі пра адзін і той жа варыянт будучыні. Сярод іх існавалі розныя нацыянальныя, сацыяльныя і палітычныя праекты - ад беларускай дзяржаўнасці да аўтаноміі, ад арыентацыі на Польшчу да савецкага праекта.
І менавіта таму 17 верасня 1939 года варта разглядаць не толькі як змену дзяржаўнай мяжы.
Гэта быў момант, калі будучыня значнай часткі Беларусі была вырашана ваенным шляхам і без рэферэндуму, на якім жыхары гэтых зямель маглі б свабодна выказаць сваю волю.
Не ўсе ўсходнія беларусы хацелі ў СССР
Савецкая гістарыяграфія стварыла вельмі простую карціну.
Нібыта заходнія беларусы знаходзіліся пад польскім «панскім прыгнётам», чакалі Чырвоную армію як вызваліцельніцу, а пасля 17 верасня адбылося натуральнае «ўз'яднанне беларускага народа».
Але рэальнасць была значна складанейшай.
Так, польская палітыка ў дачыненні да беларускага насельніцтва мела сур'ёзныя праблемы. Былі канфлікты вакол школы, мовы, зямлі, нацыянальных правоў і палітычнага прадстаўніцтва.
Але непрыманне часткай беларусаў польскай палітыкі зусім не азначала аўтаматычнай падтрымкі далучэння да СССР.
І гэта прынцыпова важная рэч.
Трэба таксама памятаць, што ў 1918–1920-я гады яшчэ не было таго дзяржаўнага беларуска-савецкага парадку, які пазней стаў здавацца «вечнай рэальнасцю». Межы мяняліся, існавалі розныя праекты беларускай дзяржаўнасці, ішла вайна, адбывалася барацьба паміж бальшавікамі, палякамі і беларускімі нацыянальнымі сіламі.
І ў гэтай сітуацыі частка мясцовага насельніцтва сапраўды магла бачыць сваю будучыню ў сувязі з Польшчай.
Мсціслаў: горад, які папрасіў Пілсудскага
Адзін з найбольш цікавых прыкладаў - Мсціслаў.
Сёння гэта горад у Магілёўскай вобласці Беларусі. Але яго гісторыя значна старэйшая за сучасныя дзяржаўныя межы.
Мсціслаў уваходзіў у склад Вялікага Княства Літоўскага, пазней стаў цэнтрам Мсціслаўскага ваяводства Рэчы Паспалітай. У 1634 годзе атрымаў магдэбургскае права.
Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе горад апынуўся ў складзе Расійскай імперыі.
А праз амаль паўтара стагоддзя, у 1919 годзе, Мсціслаў зноў апынуўся ў цэнтры пытання: у якой дзяржаве яму быць?
І тут ёсць вельмі важны дакументальны сюжэт.
Паводле матэрыялу «Rzeczpospolita wirtualna», у 1919 годзе горад Мсціслаў накіраваў Юзафу Пілсудскаму петыцыю з просьбай аб далучэнні да Рэчы Паспалітай.
Гэта надзвычай цікавы факт.
Бо ён разбурае простую схему, паводле якой насельніцтва ўсходняй Беларусі нібыта не магло ўяўляць сябе па-за расійскай або савецкай палітычнай прасторай.
Варта, аднак, быць дакладнымі: петыцыя Мсціслава не азначае, што ўсе жыхары Мсціслаўшчыны хацелі жыць у Польшчы. Яна сведчыць пра існаванне такой пазіцыі і пра тое, што яна была аформлена ў выглядзе афіцыйнага звароту.
А гэта ўжо вельмі важны гістарычны факт.
І не толькі Мсціслаў
Яшчэ больш цікавая гісторыя звязана з Шумячамі.
У 1919 годзе жыхары Шумяч, таксама звярталіся да Юзафа Пілсудскага з просьбай аб далучэнні да Польшчы.
Гэты эпізод асабліва важны сёння, таму што Шумячы знаходзяцца ўжо па іншы бок мяжы - у Смаленскай вобласці.
Але ў той час гэта была Мсціслаўшчына, гістарычная частка Магілёўскай зямлі.
Іншымі словамі, у 1919 годзе людзі з тэрыторыі, якая сёння лічыцца Расіяй, разглядалі магчымасць дзяржаўнай сувязі з Польшчай.
Гэта не трэба ператвараць у доказ таго, што «ўсе жыхары Шумяч хацелі ў Польшчу». Для такога сцвярджэння патрэбныя поўныя спісы падпісантаў, склад дэлегацыі, кантэкст стварэння звароту і іншыя дакументы, але мы пакуль яго не маем.
Але сам факт такога звароту паказвае галоўнае:
будучыня гэтых зямель у 1919 годзе напэўна яшчэ не была цалкам вызначаная Масквой.
А што было з беларускай дзяржаўнасцю?
Тут узнікае яшчэ больш непрыемнае для спрошчанай гісторыі пытанне.
У 1918 годзе была абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка.
Яна ахоплівала ў тым ліку Магілёўскую і Смаленскую губерню - а значыць і Шумячы, Мсціслаўшчыну ды іншыя тэрыторыі, якія сёння падзеленыя паміж Беларусью і Расіяй.
У 1919 годзе была створана Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі, але ўжо ў студзені таго ж года значная частка Віцебскай, Магілёўскай і Смаленскай губерняў была выведзена са складу гэтай рэспублікі пад расійскае кіраванне.
Гэта вельмі важны момант для разумення далейшай гісторыі.
Сучасная беларуска-расійская мяжа на ўсходзе не з'яўляецца нейкай спрадвечнай мяжой паміж двума народамі.
Яна фарміравалася ў выніку адміністрацыйных рашэнняў савецкай улады.
Шумячы - адзін з яскравых прыкладаў.
А дзе тут 17 верасня 1939 года?
Менавіта тут і знаходзіцца галоўнае пытанне.
23 жніўня 1939 года Германія і СССР падпісалі пакт Молатава - Рыбентропа з сакрэтным пратаколам аб размежаванні сфер уплыву ва Усходняй Еўропе.
1 верасня Германія напала на Польшчу.
А 17 верасня Чырвоная армія перайшла савецка-польскую мяжу і ўвайшла на тэрыторыю Другой Рэчы Паспалітай. Савецкія ўлады тлумачылі свае дзеянні неабходнасцю «абароны» беларусаў і ўкраінцаў і сцвярджалі, што польская дзяржава нібыта ўжо перастала існаваць. Польскі бок вайну СССР фармальна не аб'яўляў.
Сёння польскі Інстытут нацыянальнай памяці характарызуе гэтыя падзеі як савецкую агрэсію супраць Польшчы, якая пачалася ў адпаведнасці з дамоўленасцямі сакрэтнага пратакола пакта Молатава - Рыбентропа.
Але для нас важна яшчэ адно.
Ніхто не спытаў жыхароў Заходняй Беларусі, у якой дзяржаве яны хочуць жыць, не было рэферэндуму.
Не было магчымасці свабодна выбраць паміж Польшчай, беларускай дзяржаўнасцю, савецкай Беларусью.
Спачатку прыйшла армія.
А ўжо пасля пачалася палітычная перабудова тэрыторыі пад савецкія ўмовы.
«Вызваленне» - але ад чаго і да чаго?
Савецкая прапаганда называла падзеі 17 верасня вызваленнем.
Але слова «вызваленне» само па сабе не адказвае на пытанне: што атрымалі людзі пасля яго?
На занятых тэрыторыях пачалася саветызацыя. Змянялася сістэма ўлады, адбываліся арышты, рэпрэсіі і дэпартацыі. Савецкія ўлады ліквідавалі незалежныя палітычныя і грамадскія структуры.
Паралельна праводзілася прапагандысцкая кампанія пра «ўз'яднанне» беларускага народа.
І тут узнікае парадокс.
Калі СССР сапраўды прыходзіў толькі для таго, каб даць беларусам магчымасць самім вырашыць свой лёс, лагічным крокам быў бы свабодны выбар.
Але свабоднага выбару не адбылося.
Што магло адбыцца без 17 верасня?
Вось тут гісторыку трэба спыніцца перад спакусай ператварыць альтэрнатыўную гісторыю ў казку.
Мы не можам дакладна ведаць, якой была б Беларусь без 17 верасня 1939 года.
Магла працягнуць існаванне польская дзяржаўнасць на гэтых тэрыторыях.
Маглі ўзнікнуць новыя формы беларускай аўтаноміі.
Мог атрымаць развіццё беларускі нацыянальны рух.
Маглі адбыцца іншыя тэрытарыяльныя перадзелы пасля Другой сусветнай вайны.
Нельга сур'ёзна сцвярджаць, што без савецкага ўварвання Беларусь абавязкова стала б незалежнай дзяржавай.
Але можна сказаць іншае.
Магчымасць палітычнага выбару яшчэ існавала.
І менавіта гэта 17 верасня 1939 года радыкальна змяніла.
А калі паглядзець на Мсціслаў і Шумячы?
Тады карціна становіцца яшчэ цікавейшай.
У 1919 годзе Мсціслаў звяртаўся да Пілсудскага з просьбай аб далучэнні да Рэчы Паспалітай. Звесткі пра аналагічны зварот Шумяч паказваюць, што і на тэрыторыях, якія сёння знаходзяцца ў Смаленскай вобласці Расіі, існавалі людзі, якія разглядалі польскі варыянт будучыні.
Гэта не значыць, што ўсе беларусы хацелі Польшчу.
Але гэта дакладна азначае, што версія «беларусы маглі хацець толькі СССР» гістарычна не вытрымлівае крытыкі.
І нават больш.
Польскі варыянт таксама не быў адзінай альтэрнатывай.
Існаваў праект беларускай дзяржаўнасці БНР.
Існавала савецкая мадэль.
Існавала польская дзяржаўная мадэль.
Існавалі мясцовыя, рэгіянальныя і сацыяльныя інтарэсы.
Гэта была складаная палітычная прастора, а не чорна-белая карцінка з савецкага падручніка.
Беларусь, якой магло не быць
Магчыма, менавіта таму 17 верасня варта разглядаць не толькі як дату змены мяжы.
Гэта дата, пасля якой значная частка беларускай гісторыі пачала развівацца ўжо ў рамках савецкай палітычнай сістэмы.
І калі сёння мы пытаемся, чаму беларуская нацыянальная дзяржаўнасць развівалася так складана, чаму ўсходнія беларускія землі апынуліся падзеленыя паміж Беларусью і Расіяй, чаму Шумячы сёння знаходзяцца ў Смаленскай вобласці, а Мсціслаў - у Беларусі, трэба памятаць пра цэлы ланцуг падзей.
1772 год.
1918 год.
1919 год.
1921 год.
1924 год.
І нарэшце — 17 верасня 1939 года.
Гэта не адна дата, якая «стварыла сучасную Беларусь».
Але гэта адна з дат, без якой сучасная палітычная карта Беларусі выглядала б інакш.
І галоўнае пытанне
Праз 87 гадоў пасля тых падзей можна задаць пытанне, якое тады так і не было зададзена беларусам:
«У якой дзяржаве вы хочаце жыць?»
Менавіта права на такі выбар і ёсць тое, чаго не было ў галоўны момант перадзелу Усходняй Еўропы ў 1939 годзе.
І таму 17 верасня 1939 года для беларусаў можна разглядаць не толькі як дату «ўз'яднання», але і як дату, калі лёс вялікай часткі беларускай зямлі зноў быў вырашаны без свабоднага волевыяўлення яе жыхароў.
А гісторыі Мсціслава і Шумяч нагадваюць: у беларусаў тады былі розныя ўяўленні пра сваю будучыню. І савецкая версія гісторыі - толькі адна з іх, а не адзіная магчымая.
Рэдакцыя Радыё Свабодны Смаленск
17.09.2026
Comments(0)